Üçüncü raund öncəsi İranın dilemması
“Razılaşma əldə olunacaq, yoxsa müharibə başlayacaq?” – demək olar ki, bu sual İran ictimaiyyətində, eləcə də ölkənin siyasi və media mühitində ən çox müzakirə olunan mövzudur.
Bununla belə, heç kəsin bu suala qəti cavabı yoxdur. Çünki diplomatik və hərbi proseslər paralel şəkildə irəliləyir. Bir tərəfdən, ABŞ ilə İran arasında Oman vasitəçiliyi ilə danışıqlar davam edir; son proseslər isə gələn cümə axşamı Cenevrədə üçüncü raundun keçirilməsi barədə razılığın əldə olunmasıdır. Digər tərəfdən isə tərəflər yeni hərbi qüvvələr göndərməklə, hərbi təlimlər keçirməklə və qarşılıqlı təhdidlər səsləndirməklə məşğuldurlar.
İranın rəsmi mövqeyinə görə, Vaşinqtonla aparılan danışıqlar yalnız nüvə proqramı ilə məhdudlaşır. Gözlənti ondan ibarətdir ki, ABŞ hərbi və iqtisadi təzyiqlərini azaltsın, bunun müqabilində isə Tehran öz nüvə proqramı ilə bağlı bəzi məhdudiyyətləri qəbul etsin. Məlumatlar göstərir ki, iranlılar bu məhdudiyyətlərlə bağlı diqqətəlayiq dərəcədə çeviklik nümayiş etdirməyə hazırdırlar. Bununla yanaşı, ABŞ-ın razılaşmanın yalnız nüvə dosyesi ilə məhdudlaşmasını qəbul edib-etməyəcəyi hələ də aydın deyil. Yoxsa Vaşinqton daha geniş tələblərində – o cümlədən İranın raket proqramı və regional siyasəti məsələlərində – israr edəcək? Bu isə diplomatik prosesin dalana dirənməsinə səbəb ola bilər.
Bu çərçivədə, bəzi İran təhlillərinə görə, Vaşinqton İran məsələsinə bölgədə təhlükəsizlik sisteminin yenidən formalaşdırılması istiqamətində daha geniş layihənin tərkib hissəsi kimi yanaşır. Bu baxımdan, İran və onun “müqavimət oxu”ndakı müttəfiqləri, ABŞ-ın əsas dayağı hesab olunan İsrailin ön planda olduğu Amerika sisteminə qarşı ən ciddi çağırış kimi qiymətləndirilir. Bu səbəbdən Tehran hesab edir ki, hazırkı mərhələ Vaşinqtonun İranla “hesablaşmaq” üçün fürsət kimi dəyərləndirməyə çalışdığı bir dövrdür – istər razılaşma yolu ilə, istərsə də qarşıdurma vasitəsilə.
«Arman Melli» qəzetində yayımlanan Həsən Hani Zadənin məqaləsində qeyd edilir ki, İran-ABŞ danışıqlarının ikinci raundu gərginliyin azaldılması istiqamətində “irəliyə doğru addım” hesab olunur. Qəzet bildirir ki, üçüncü raunda keçid üçün razılaşma layihəsi demək olar ki, hazırdır və mövcud prosesin davamı qəbul edilə bilən bir anlaşmaya gətirib çıxara bilər. Məqalədə həmçinin vurğulanır ki, Vaşinqton əməliyyat səviyyəsində hərbi variantı hələlik kənara qoyub. Çünki əvvəlki təhdidlərin sabitliyi artırmaq əvəzinə, əksinə, qeyri-sabitliyi gücləndirdiyi aydın olub. ABŞ müdafiə qurumları daxilində aparılan qiymətləndirmələr isə göstərir ki, İranla hər hansı birbaşa qarşıdurma bahalı və uzunmüddətli tükətmə müharibəsinə çevrilə bilər.
Bunun əksinə olaraq, nüvə məsələləri üzrə analitik Həsən Bəheşti Pur İranın rəsmi xəbər agentliyinə müsahibəsində Vaşinqtonun balanslı razılaşmaya hazır olub-olmaması ilə bağlı şübhələrini ifadə edir. O hesab edir ki, İsrailin və ABŞ daxilində onu dəstəkləyən lobbilərin təzyiqləri bu prosesə mane olur. Analitik vurğulayır ki, razılaşmanın əldə olunması hər iki tərəfdən açıq və aydın siyasi iradə tələb edir. O, həmçinin xəbərdarlıq edir ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın ziddiyyətli mövqeləri hərbi variant üçün hazırlıq məqsədilə vaxt qazanmaq cəhdi kimi də yozula bilər.
Öz növbəsində, “Etemad” qəzeti hesab edir ki, yaxın zamanda hərtərəfli razılaşmanın əldə olunması çətindir. Buna səbəb tərəflərin məqsədləri arasındakı fərqdir: İran sanksiyaların ləğvini və təhlükəsizlik təminatını istəyir, ABŞ isə İranın nüvə proqramını və strateji imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır. Qəzet bildirir ki, danışıqlar “məcburetmə diplomatiyası” modeli çərçivəsində aparılır – yəni dialoq hərbi təzyiqlə paralel şəkildə gedir. Bu isə danışıqların qəfil əməliyyatlar üçün örtük kimi istifadə oluna biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirir.
“Vətən Emruz” qəzeti isə qeyd edir ki, Tramp hələ də müharibə ilə razılaşma arasında tərəddüd edir. Qəzetin yazdığına görə, Benyamin Netanyahunun Vaşinqtona səfəri Trampı hərbi varianta yönəltmək məqsədi daşıyıb, buna qarşılıq isə bölgədəki bəzi qüvvələr onu diplomatik xəttdə saxlamağa çalışırlar. Qəzet belə nəticəyə gəlir ki, “əsas mübarizə” Trampın düşüncəsində gedir. O, müharibənin xərcləri ilə razılaşmanın mümkün qazancını müqayisə edir. Nəşr hesab edir ki, Tehran üçün əsas maraq bu tərəddüdü dərinləşdirmək və hərbi qarşıdurmanın yüksək bədəlini qabartmaqdır.