Bu gün İsveçrənin Cenevrə şəhərində Oman Sultanlığının vasitəçiliyi ilə İran və ABŞ arasında danışıqların ikinci raundunun keçirilməsi planlaşdırılsa da, göstəricilər hələ də tərəflərin razılığa gəlməsinin çətin olacağını göstərir. Bu isə hərbi qarşıdurma ehtimalını mümkün variant kimi saxlayır. Birinci raund İran nümayəndə heyəti (xarici işlər naziri Abbas Əraqçi rəhbərliyi ilə) və ABŞ nümayəndə heyəti (ABŞ prezidentinin xüsusi nümayəndəsi Stiv Uitkofun başçılığı ilə) arasında cari ilin 6 fevral tarixində Maskatda “dolayı” formatda keçirilmişdi.
Həmin vaxt yayılan məlumatlara görə, tərəflər “detallar” üzrə müzakirələrə və güzəştlərə keçmədən öz mövqelərini, tələblərini və gözləntilərini təqdim etmişdilər. Danışıqların davam etdirilməsi barədə razılıq isə həmin raundun yeganə real nailiyyəti hesab oluna bilər. Bu aralıq dövrdə, ötən həftə İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricaninin Maskat və Dohaya səfəri zamanı Tehran və Vaşinqton vasitəçilər yolu ilə bir-birinin birinci raundla bağlı yekun qiymətləndirməsi barədə məlumatlandırılıb. İndi isə əsas məsələ budur: bu mövqelərdə müəyyən elastiklik yaranıbmı ki, ortaq nöqtələr formalaşa bilsin, yoxsa tərəflər arasındakı uçurum hələ də dərindir və razılaşma ehtimalı zəif olaraq qalır.
Vaşinqton Tehranla münasibətdə “silahlı danışıqlar” strategiyasını davam etdirir. Bir tərəfdən danışıqların davam etdirilməsində israr edir, digər tərəfdən isə bölgədə hərbi varlığını günbəgün gücləndirir. Görünən odur ki, bunun əsas məqsədi birinci növbədə İrana ABŞ-ın tələblərini qəbul etdirmək üçün təzyiq göstərmək, ikinci növbədə isə danışıqlar uğursuz olacağı təqdirdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyata hazırlaşmaqdır. ABŞ prezidenti Donald Tramp da dəfələrlə xəbərdarlıq edib ki, Tehran razılaşma imzalamasa, “pis hadisələr baş verəcək”.
Nüvə məsələsinə gəldikdə, ABŞ uranın zənginləşdirilməsinin sıfırlanmasında israr edir; Tramp da son açıqlamalarında bunu təsdiqləyib. Həmçinin Vaşinqton yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatlarının İrandan çıxarılmasını tələb edir. Eyni zamanda ABŞ rəsmiləri İranla bağlanacaq razılaşmanın nələri əhatə etməli olduğu barədə ziddiyyətli bəyanatlar verirlər ki, bu da qeyri-müəyyənliyi daha da artırır.
Tramp birinci raunddan sonra yalnız nüvə sahəsində razılaşmanın əldə olunmasına maneə görmədiyini desə də, bu yaxınlarda “Fox News” kanalına müsahibəsində bildirib ki, istənilən razılaşma nüvə proqramı ilə yanaşı “raket proqramını və digər bütün məsələləri” də əhatə etməlidir. Bu mövqe ötən çərşənbə Vaşinqtonda görüşdüyü İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun mövqeyinə çox yaxındır. Bundan əlavə, Tramp son günlər İranda “rejim dəyişikliyi”ni də “arzu olunan seçim” kimi yenidən gündəmə gətirib. İran isə həm razılaşmaya, həm də müharibəyə hazır olduğunu vurğulamaqda davam edir və müharibədən yayınmaq naminə ədalətsiz və ya balanssız hər hansı sazişə boyun əyməyə hazır olmadığını bildirir. Tehran yalnız nüvə dosyesi üzrə danışıqlara hazır olduğunu israrla qeyd edir və raket proqramı da daxil olmaqla digər məsələlərin danışıqların çərçivəsindən kənarda qaldığını bildirir.
Nüvə məsələsinə gəldikdə, İran zənginləşdirmə prinsipini özü üçün “qırmızı xətt” hesab edir və onu dayandırmağa hazır olmadığını deyir. Bununla belə, müəyyən elastiklik çərçivəsi də müəyyənləşdirib: zənginləşdirmənin “səviyyəsini” və zənginləşdirilmiş materialın “miqdarını” azaltmağa, yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uranı ölkə xaricinə çıxarmadan seyrəltməyə, eləcə də “Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi”nin müfəttişlərinə ölkədə adi fəaliyyətlərini bərpa etməyə icazə verməyə hazır olduğunu açıqlayıb. Bunun müqabilində isə Tehran Vaşinqtondan sanksiyaların ləğv olunmasını gözləyir.
Bu kontekstdə İranın xarici işlər nazirinin müavini Məcid Taxt-Rəvançi dünən BBC-yə müsahibəsində bildirib ki, “İran, əgər amerikalılar sanksiyaların ləğvini müzakirə etməyə hazır olduqlarını göstərsələr, ABŞ ilə nüvə sazişinə nail olmaq üçün müəyyən güzəştləri nəzərdən keçirməyə hazırdır”. Lakin o, bu dosyenin digər məsələlərlə, o cümlədən raket proqramı ilə əlaqələndirilməsini dəfələrlə istisna edib. Rəvançi deyib: “Əgər amerikalılar sanksiyalar barədə danışmağa hazırdırsa, biz də bu mövzunu və nüvə proqramımızla bağlı digər məsələləri müzakirə etməyə hazırıq”. O vurğulayıb ki, “sıfır zənginləşdirmə” məsələsi artıq gündəmdə deyil və İran üçün danışıqlar masasında yer almır. Həmçinin ölkəsinin ballistik raket proqramını ABŞ ilə müzakirə etməkdən imtina etdiyini təsdiqləyən Rəvançi belə deyib: “İsraillilər və amerikalılar tərəfindən hücumlara məruz qaldıqda, raketlərimiz bizə kömək etdi. Belə olan halda, öz müdafiə imkanlarımızdan imtina etməyə necə razı ola bilərik?”
Həmçinin İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının üzvü İbrahim Rzayi bildirib ki, İranın danışıqlar heyəti Cenevrədə keçiriləcək yeni raundda “vaxta qənaət etmək” üçün bir sıra təkliflər paketi hazırlayıb. O vurğulayıb ki, “İran bu raundda uranın zənginləşdirilməsinin dayandırılmasını müzakirə etməyəcək və zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı ölkə ərazisindən kənara çıxarılmayacaq”. Rzayi qeyd edib ki, “Vaşinqton da bu məsələ ilə razılaşıb”. O əlavə edib: “Danışıqların nəticələri ilə bağlı çox da nikbin deyilik”, xatırladaraq ki, ABŞ-ın “razılaşmaları pozmaqla bağlı çoxsaylı keçmiş təcrübəsi var.”
Bütün bunların fonunda xarici tərəflərin danışıqlarda rol oynaması və nəticələrə təsir göstərməsi ehtimalı qalır. Bir tərəfdən region ölkələri — o cümlədən Türkiyə, Qətər, Misir və Oman, eləcə də müəyyən dərəcədə Səudiyyə Ərəbistanı — diplomatik prosesə dəstək verərək İran ilə ABŞ arasında hərbi qarşıdurmanın qarşısını almağa çalışırlar. Çünki belə bir qarşıdurmanın nəticələri onlara da ciddi təsir göstərə bilər. Digər tərəfdən isə “müqavimət oxu” ilə hesablaşmaq istəyən İsrail var və o, Vaşinqtonun mövqeyi və qərarlarının tam şəkildə İsrailin mövqeyi ilə üst-üstə düşməsinə çalışır.
Hər nə olursa-olsun, dünyada gözlənilən bir sıra hadisələr — o cümlədən ABŞ-da futbol üzrə Dünya Çempionatının keçirilməsi və ABŞ Konqresinin aralıq seçkiləri kampaniyasının başlanması — Tramp administrasiyası üçün İran məsələsini uzadıb sonsuzadək davam etdirməyi çətinləşdirir. Bu səbəbdən bir çox müşahidəçilər hesab edirlər ki, qarşıdakı iki ay prosesin inkişaf istiqaməti baxımından həlledici və taleyüklü ola bilər — diplomatiyadan müharibəyədək uzanan ssenarilər daxil olmaqla.
Bu gün Cenevrədə İran və ABŞ arasında keçiriləcək danışıqların ikinci raundu ərəfəsində İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu mümkün hər hansı razılaşma ilə bağlı ritorikasını sərtləşdirib. O bildirib ki, ABŞ prezidenti Donald Trampa “Tehranla istənilən anlaşmanın ballistik raketlər, nüvə proqramı və (müqavimət) oxuna dəstək məsələlərini də əhatə etməli olduğunu” çatdırıb. Netanyahu əlavə edib ki, “İranla bağlanacaq saziş yalnız zənginləşdirmə prosesinin dayandırılması ilə kifayətlənməməli, nüvə infrastrukturunun tam sökülməsini nəzərdə tutmalıdır”. O vurğulayıb ki, “bütün zənginləşdirilmiş uran materialları İrandan çıxarılmalıdır.”
Bu açıqlamalar, İvrit dilində yayımlanan Kanal 13-ün dünən Netanyahu tərəfindən İran dosyesi ilə bağlı bir sıra təhlükəsizlik müzakirələrinin keçirildiyi barədə məlumat yaydığı vaxta təsadüf edib. Kanal qeyd edib ki, bu müzakirələr gün ərzində və axşam saatlarında aparılıb və “təhlükəsizlik aparatının yüksək rütbəli rəsmilərinin” iştirakı ilə baş tutub. Eyni kontekstdə, lakin ABŞ tərəfində, CBS amerikalı rəsmilərə istinadən xəbər verib ki, ABŞ ordusu və kəşfiyyat qurumları daxilində “İsrailin İrana mümkün zərbələrinə dəstək verilməsi” ehtimalı ilə bağlı müzakirələr aparılır. Şəbəkə əlavə edib ki, bu hərbi müzakirələr əsasən “İsrail döyüş təyyarələrinin havada yanacaqla təmin olunması və uçuş marşrutları” məsələsinə fokuslanıb.
Bununla belə, i24 kanalı məlumatlı mənbələrə istinadən bildirib ki, “ABŞ ilə İran arasında danışıqlarda müəyyən irəliləyiş var” və “Tehran güzəştlərə hazırdır, lakin bunun üçün üzərinə qoyulan bütün sanksiyaların ləğvini şərt qoyur”. ABŞ administrasiyasının danışıqlardakı motivlərini şərh edən İsrailin Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutu-nun nümayəndəsi Ofer Şeləh qeyd edib ki, “İsrail bu hekayədə demək olar ki, oyunçu deyil”. Onun fikrincə, “Tramp üçün əsas oyunçular ailəsinin şəxsi sərvətinə təsir göstərə bilən və onun baxışına görə ABŞ-a pul gətirə bilən şəxslərdir.”