Son beş il İran cəmiyyəti üçün dərin siyasi və sosial transformasiyalarla müşayiət olunan son dərəcə turbulent bir dövr olmuşdur. Bu mərhələ 2022-ci ildə baş vermiş “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı ilə başlamışdır. Sözügedən hərəkat İranın inqilabsonrası tarixində ən genişmiqyaslı etiraz dalğası olmaqla yanaşı, müxtəlif müxalif qruplar arasında misli görünməmiş səviyyədə koordinasiya və həmrəylik nümayiş etdirmişdir. Daha sonra proses 2025-ci ilin iyununda İsraillə baş vermiş 12 günlük müharibə ilə davam etmişdir. Həmin müharibə zamanı müxalif qüvvələrin müəyyən hissəsi, xüsusilə monarxist çevrələr, İrana qarşı hərbi əməliyyatları dəstəkləsələr də, müxalifətin böyük əksəriyyəti bu mövqeyi paylaşmamışdır.
2025-ci ilin dekabr etirazları isə minlərlə mülki şəxsin ölümü ilə nəticələnərək İran tarixinin ən qanlı etiraz hərəkatlarından birinə çevrilmişdir. Bu hadisələr İranın müasir siyasi tarixində ən dağıdıcı sosial-siyasi böhranlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. Sözügedən prosesin ardınca 28 fevral 2026-cı ildə ABŞ-İsrail hərbi əməliyyatları başlamışdır. 12 günlük müharibədən fərqli olaraq, bu müdaxilə İran müxalifəti daxilində daha geniş dəstək qazanmışdır; dəstək təkcə monarxistlərlə məhdudlaşmamış, digər müxalif qrupları da əhatə etmişdir. Bu meyl əksər hallarda “İstisāl” — yəni tam ümidsizlik və alternativlərin tükənməsi hissi ilə əlaqələndirilmişdir ki, bu da mövcud böhranın əsas psixoloji-siyasi komponentlərindən biri hesab oluna bilər.
Son illərdə baş verən hadisələr müəyyən mərhələlərdə İran cəmiyyətindəki müxtəlif sosial-siyasi qrupları ortaq məqsədlər və dəyərlər ətrafında birləşdirmiş, xüsusilə “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı zamanı geniş həmrəylik mühiti formalaşdırmışdır. Bununla yanaşı, bəzi proseslər İran cəmiyyətində ciddi parçalanmalar yaratmışdır. Xüsusilə son müharibə İran cəmiyyətində müharibə tərəfdarları və əleyhdarları arasında dərin ideoloji və mənəvi qütbləşməyə səbəb olmuşdur.
“Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı dövründə monarxistlər, respublikaçılar, feministlər, mühafizəkarlar, sol və sağ yönümlü qruplar, eləcə də etnik siyasi hərəkatlar — xüsusilə kürd və bəluç təşkilatları — ortaq platformada bir araya gələrək həmrəylik nümayiş etdirmişdilər. Lakin müharibə sonrası mərhələdə İran cəmiyyəti daha fragmentasiya olunmuş vəziyyətə düşmüşdür. Müharibə dövründə hərbi kampaniyanın əsas tərəfdarları olan monarxist qüvvələr ilkin mərhələdə ictimai dəstək baxımından müəyyən üstünlük əldə etsələr də, hərbi əməliyyatların gözlənilən siyasi nəticələri verməməsi monarxistlər və digər müxalif qüvvələr arasında yenidən ciddi fikir ayrılıqlarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır.
Müharibənin nəticələri İran cəmiyyətinin sosial-iqtisadi vəziyyətini daha da ağırlaşdırmışdır. İnfrastruktur obyektləri, xəstəxanalar, polis idarələri, dövlət binaları və digər mülki obyektlərlə yanaşı, çoxsaylı hərbi obyektlər və silah anbarları da zərər görmüşdür. Onsuz da struktur problemlərlə üzləşən iqtisadiyyat müharibə səbəbilə iqtisadi fəaliyyətin dayanması, istehsal müəssisələrinin sıradan çıxması və ixracın məhdudlaşması nəticəsində daha da zəifləmişdir. İnternetin 70 gündən artıq müddətdə dayandırılması rəqəmsal iqtisadiyyata ciddi zərbə vurmuş, xüsusilə onlayn biznes sektorunda uzunmüddətli itkilərə səbəb olmuşdur. Paralel olaraq, hökumət siyasi dissidentlər üzərində nəzarəti sərtləşdirmiş, müharibə şəraitində siyasi məhbusların edamı davam etmişdir.
Mövcud şəraitdə İran cəmiyyəti dərin siyasi və psixoloji qeyri-müəyyənlik vəziyyəti ilə üz-üzə qalmışdır. Müxalif qüvvələr “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı çərçivəsində kollektiv birlik modelini sınamış və bu hərəkat müəyyən sahələrdə nəzərəçarpacaq nəticələr doğurmuşdur. Bunlara hicab qanunlarının tətbiqində nisbi yumşalma, həmçinin siyasi senzuranın müəyyən formalarının zəifləməsi və “Āzād” kimi müstəqil debat platformalarının meydana çıxması aid edilə bilər. Bununla belə, hərəkat cəmiyyətin gözlədiyi səviyyədə sistemli siyasi transformasiya yarada bilməmiş, xüsusilə sosial narazılığın əsas mənbələrindən biri olan iqtisadi problemlərin həllinə təsir göstərə bilməmişdir.
Bu ümidsizlik mühitində cəmiyyətin müəyyən hissəsi radikal şəkildə fərqli yanaşmaya yönəlmişdir: Reza Pəhləvinin rəhbərliyi ilə İrana qarşı hərbi müdaxiləni dəstəkləmək. Lakin bu strategiya da gözlənilən nəticələri verməmiş, əksinə, mövcud böhranı daha da dərinləşdirmişdir.
Sosial Parçalanma
2026-cı il müharibəsindən sonra İran cəmiyyətində sosial münasibətlərdə ciddi deqradasiya müşahidə olunmuşdur. Bir çox iranlı son aylarda siyasi və ideoloji fikir ayrılıqları səbəbilə çoxsaylı şəxslərlə münasibətlərini dayandırdıqlarını və sosial çevrələrinin əhəmiyyətli dərəcədə daraldığını bildirmişdir. Müharibəyə münasibət cəmiyyət daxilində əsas mənəvi və siyasi qarşıdurma xəttinə çevrilmişdir.
Müharibə əleyhdarları hərbi əməliyyatları mülki əhalinin ölümünə səbəb olan qeyri-legitim zorakılıq kimi qiymətləndirərək onu dəstəkləyənləri mənəvi baxımdan məsuliyyət daşımaqda ittiham etmişlər. Müharibə tərəfdarları isə rejimi daha böyük təhlükə kimi təqdim etmiş və onun zəiflədilməsi üçün istənilən vasitənin legitim olduğunu müdafiə etmişlər. Bu qarşıdurma tərəflərin bir-birini “əxlaqsız”, “cahil” və ya “şər tərəf” kimi xarakterizə etməsinə qədər dərinləşmişdir.
Sözügedən parçalanma yalnız dostluq münasibətlərinə deyil, ailədaxili münasibətlərə də təsir göstərmişdir. İran-İraq müharibəsini və 1979-cu il inqilabını yaşamış yaşlı nəsil əsasən anti-müharibə və anti-imperialist mövqedən çıxış etdiyi halda, daha gənc nəsil sistem daxilində dəyişiklik imkanlarını tükənmiş hesab edərək hərbi müdaxiləni yeganə alternativ kimi görməyə başlamışdır.
Alternativ Problemi və Ümid Böhranı
“Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı ilə sonrakı etiraz dalğaları və müharibə dövrü arasındakı əsas fərqlərdən biri “ümid” faktorudur. “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı kollektiv dəyişiklik imkanına inam üzərində qurulmuşdu. Hərəkat vətəndaş həmrəyliyi, ortaq dəyərlər, incəsənət və daha yaxşı gələcək vizyonu vasitəsilə geniş sosial mobilizasiya yaratmışdı. Xüsusilə siyasi incəsənət və alternativ mədəni ifadə formalarının genişlənməsi İranın inqilabsonrası tarixində diqqətçəkən hadisələrdən biri olmuşdur.[1]
Əksinə, 2025-ci ilin dekabr etirazları ümidsizlik və nəzarətsizlik hissi üzərində formalaşmışdır. Başlanğıcda lokal və məhdud xarakter daşıyan bu etirazlar 8–9 yanvar tarixlərində kütləvi mərhələyə keçmişdir. Reza Pəhləvinin çağırışı ilə təşkil olunan etirazların ən ağır repressiya ilə nəticələnməsi cəmiyyət daxilində ümidsizlik hissini daha da gücləndirmişdir. Bu kontekst bir çox insanın əvvəlki mövqelərini dəyişməsinə və vətəndaş müqavimətinin artıq nəticə verməyəcəyini düşünərək hərbi müdaxiləni dəstəkləməsinə səbəb olmuşdur.
İran cəmiyyətində əsas siyasi suallardan biri artıq “alternativ” məsələsi ətrafında formalaşmışdır. Müharibə tərəfdarları “müharibədən başqa hansı alternativ mövcuddur?” sualını irəli sürərək vətəndaş hərəkatlarını qeyri-effektiv hesab edirlər. Müharibə əleyhdarları isə əksinə, vətəndaş cəmiyyətinə əsaslanan dəyişiklik modelini yeganə legitim alternativ kimi qiymətləndirir və həm hərbi müdaxiləni, həm də monarxiyanın bərpasını İran cəmiyyətinin demokratik tələblərinə uyğun olmayan yanaşmalar hesab edirlər.
Lakin hərbi müdaxilə strategiyasının uğursuzluğu nəticəsində “alternativ” məsələsi yenidən bütün siyasi spektr üçün açıq və cavabsız problemə çevrilmişdir.
Görünməyən Üçüncü Tərəf
İran cəmiyyəti haqqında aparılan müzakirələrdə əksər hallarda yalnız müxalifət qüvvələri diqqət mərkəzinə çıxarılır, dövlətin ideoloji mövqeyini dəstəkləyən sosial qruplar isə kənarda qalır.
Halbuki İran cəmiyyətində say baxımından dominant olmasa da, dövlətin siyasi və ideoloji xəttini dəstəkləyən əhəmiyyətli bir sosial təbəqə mövcuddur. Bu qrup da öz növbəsində marginalizasiya hissi yaşayır. Xüsusilə böyük şəhərlərdə müxalif ictimai mühitin dominantlığı səbəbilə dövlət tərəfdarları özlərini sosial baxımdan təcrid olunmuş və görünməz hiss etdiklərini ifadə edirlər.
Onlar dövlət tərəfindən müəyyən səviyyədə təmsil olunsalar da[2], cəmiyyət daxilində qəbul edilmədiklərini düşünürlər. Dövlətə dəstək nümayiş etdirmək üçün küçələrdə toplaşan şəxslərdən birinin “Mən onların mənim mövcud olduğumu görməsini istəyirəm; mən də İranın bir hissəsiyəm” ifadəsi bu marginalizasiya hissini aydın şəkildə əks etdirir.
Barışıq Perspektivi
İran sosial münasibətlərində “Qəhr” və “Aşti” anlayışları münasibətlərin pozulması və sonradan yenidən bərpası proseslərini təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bu kontekstdə İran cəmiyyətinin hazırkı vəziyyəti “Qəhr” mərhələsi kimi xarakterizə oluna bilər. Müxtəlif sosial və siyasi qruplar arasında dialoq imkanları ciddi şəkildə zəifləyib, qarşılıqlı inamsızlıq dərinləşib.
Bununla belə, İran cəmiyyətinin qarşılıqlı sosial asılılığı və ortaq problemləri uzunmüddətli perspektivdə müəyyən formada yenidən dialoq zərurəti yaradır. Son beş ilin təcrübəsi göstərmişdir ki, genişmiqyaslı və davamlı dəyişiklik yalnız daha inklüziv ictimai konsensus şəraitində mümkün ola bilər.
Hazırkı mərhələdə İran cəmiyyəti həm uğursuz siyasi hərəkatların nəticələrini qiymətləndirmək, həm də daha realist və uzunmüddətli vətəndaş transformasiyası modeli formalaşdırmaq zərurəti ilə üz-üzədir. Bu yanaşma sürətli və zorakı dəyişiklik gözləntilərindən uzaqlaşaraq İran dövlətinin və cəmiyyətinin mürəkkəb struktur xüsusiyyətlərini nəzərə alan yeni siyasi strategiyaların formalaşdırılmasını tələb edir.
Eyni zamanda, demokratik yönümlü qüvvələr arasında yenidən təşkilatlanma və alternativ siyasi diskurs yaratmaq istiqamətində müəyyən təşəbbüslər müşahidə olunur. Bununla belə, həmin qüvvələrin əsas problemi monarxistlər və ya dövlət tərəfdarları ilə müqayisədə genişmiqyaslı media və maliyyə resurslarının olmamasıdır. Demokratik müxalifətin institusional və media imkanlarının genişləndirilib-genişləndirilməyəcəyi yaxın dövrdə İranın siyasi gələcəyi baxımından mühüm məsələlərdən biri olaraq qalır.
Bəhram.A