Fevralın 28-də Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrail İranın nüvə proqramı ilə əlaqəli həssas obyektlərə qarşı koordinasiyalı hava zərbələri həyata keçirmişdir. Əməliyyatın əsas məqsədi Tehranın uranın zənginləşdirilməsi fəaliyyətləri və ballistik raket proqramından irəli gələn strateji təhlükəni neytrallaşdırmaq olmuşdur. Bu hadisələrin dərhal nəticəsi kimi qlobal enerji bazarının ən mühüm strateji dar boğazlarından biri hesab edilən Hörmüz boğazı bağlanmışdır.
Körfəz regionunda baş verən son hadisələr Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün ciddi çağırışlar yaratmışdır. Ukrayna müharibəsinin davam etdiyi bir dövrdə Hörmüz boğazındakı böhran Avropanın enerji təchizatına əlavə təzyiqlər formalaşdıraraq qitənin yeni enerji məhdudiyyətləri ilə üzləşməsi riskini artırmışdır. Döyüş əməliyyatlarının başlamasından iki aydan bir qədər artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, Prezident Donald Tramp və Pentaqon tərəfindən ilkin mərhələdə qısa və məhdud hərbi əməliyyat kimi qiymətləndirilən proses daha geniş regional münaqişəyə çevrilmişdir. Hazırda Qətər, Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Oman, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Avropa İttifaqı və Livan müxtəlif formalarda böhranın təsir dairəsinə daxil olmuşdur. Nəticədə vəziyyət mürəkkəb hərbi, siyasi və iqtisadi nəticələr doğuran yüksək dərəcədə qeyri-müəyyən xarakter almışdır.
Enerji ekspertlərinin hesablamalarına görə, dünya üzrə neft ticarətinin təxminən 20 faizi Hörmüz boğazı vasitəsilə həyata keçirilir və bu daşımaların əsas hissəsi Çin, Hindistan və digər Cənub-Şərqi Asiya iqtisadiyyatlarına yönəlir. Buna görə də bu həyati əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizində kommersiya gəmiçiliyinin məhdudlaşdırılması Avropa bazarlarına da ciddi təsir göstərmişdir. Neft qiymətlərinin qlobal xarakter daşıması səbəbindən 2026-cı ilin mart ayının əvvəllərində xam neftin bir barelinin qiyməti 100 ABŞ dollarına yüksəlmiş, bu isə Avropada həm istehlakçılar, həm də biznes subyektləri üçün enerji xərclərinin kəskin artmasına səbəb olmuşdur.
Təbii Qaz Təchizatında Böhran
Oxşar pozuntular təbii qaz sektorunda da müşahidə olunmuşdur. Qətər dünyanın əsas mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) ixracatçılarından biri kimi qlobal enerji sistemində mühüm yer tutur. Hörmüz boğazı dünya LNG ticarətinin təxminən 20 faizinin daşındığı əsas marşrut hesab olunur və bu həcmlərin böyük hissəsi Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri tərəfindən ixrac edilir.
Quru nəqliyyatı üçün alternativ marşrutların məhdud olması səbəbindən İranın Körfəz monarxiyalarına məxsus enerji infrastrukturuna qarşı pilotsuz uçuş aparatları ilə həyata keçirdiyi hücumlardan sonra Qətər və BƏƏ Çin, Hindistan və Cənubi Koreya kimi əsas Asiya bazarlarına qaz ixracını dayandırmağa məcbur olmuşdur. Bu vəziyyət qlobal qaz bazarında əlavə qeyri-sabitlik yaratmışdır.
İranın Asimmetrik Müharibə Strategiyası
ABŞ və İsrail ilə İran arasında əsasən Fars körfəzi akvatoriyasında cərəyan edən münaqişə getdikcə daha çox hibrid müharibə xarakteri almaqdadır. Tehran dəniz naviqasiyasını pozmaq məqsədilə sahilboyu ərazilərdən buraxılan pilotsuz uçuş aparatları və qısa mənzilli raketlər vasitəsilə hədəfli hücumlar həyata keçirmişdir.
İran aşağı maliyyətli və yüksək effektivliyə malik asimmetrik pilotsuz sistemlərdən istifadə etməklə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasına, bölgədə yerləşdirilmiş iki Aviadaşıyıcı Zərbə Qrupuna, eləcə də Körfəz ölkələrinin dəniz qüvvələrinə ciddi təzyiq göstərməyi bacarmışdır. Eyni zamanda bu hücumlar region ölkələrinin hava və raketdən müdafiə sistemlərinin effektivliyini də sınaq qarşısında qoymuşdur.
Bundan əlavə, İran tərəfindən Hörmüz boğazında yerləşdirilmiş dəniz minaları kommersiya gəmiçiliyi üçün xüsusi təhlükə yaratmışdır. Bu minalar boğazdan keçən ticarət gəmilərinə qarşı aktivləşmək üçün nəzərdə tutulmuşdur və beynəlxalq dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid hesab olunur.
Rəqəmsal İnfrastrukturun Yeni Müharibə Meydanına Çevrilməsi
Münaqişənin diqqətçəkən aspektlərindən biri də İran İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) Körfəz regionunda yerləşən ABŞ mənşəli texnologiya şirkətlərinin məlumat mərkəzlərinə qarşı həyata keçirdiyi hücumlar olmuşdur.
Bulud texnologiyaları infrastrukturu artıq yalnız iqtisadi deyil, həm də hərbi-strateji əhəmiyyət daşıyan obyektlər kimi qiymətləndirilir. ABŞ-ın müdafiə və kəşfiyyat sistemlərinin fəaliyyətində mühüm rol oynayan bu məlumat mərkəzləri birbaşa hərbi hədəfə çevrilmişdir.
Ən ciddi kiber və ya kinetik hücumlar Bəhreyndə yerləşən Amazon Web Services (AWS) infrastrukturuna və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində yerləşən Oracle məlumat mərkəzlərinə qarşı qeydə alınmışdır. Bu tendensiya göstərir ki, müasir müharibələrdə rəqəmsal infrastruktur ənənəvi hərbi obyektlərlə eyni səviyyədə strateji əhəmiyyət qazanmışdır.
Tehranın Regional Təzyiq Strategiyası
Münaqişənin gedişində İran coğrafi mövqeyindən istifadə edərək asimmetrik qarşısınınalma strategiyasını daha da genişləndirmişdir. Tehranın əməliyyat yanaşması Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər, Küveyt və Oman ərazisində yerləşən hərbi və mülki infrastruktura qarşı dəqiq və ölçülü hibrid hücumların həyata keçirilməsinə əsaslanır.
Bu strategiyanın əsas xüsusiyyəti genişmiqyaslı konvensional müharibə həddini keçmədən rəqiblərin iqtisadi və təhlükəsizlik maraqlarına zərbə vurmaqdır. İranın son fəaliyyətləri onun əməliyyat imkanlarının region hüdudlarından kənara çıxdığını da nümayiş etdirmişdir. Belə ki, Tehranla əlaqələndirilən hücumların Azərbaycan və Kipr istiqamətlərinə qədər uzanması İranın regional təsir imkanlarının genişləndiyini göstərən mühüm göstəricilərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Nəticə etibarilə, Hörmüz boğazı ətrafında formalaşan böhran artıq yalnız enerji təhlükəsizliyi məsələsi deyil, həm də hərbi strategiya, qlobal ticarət, rəqəmsal infrastrukturun qorunması və regional geosiyasət arasında qarşılıqlı əlaqələrin təzahürü kimi çıxış edir. Bu isə münaqişənin nəticələrinin yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmayacağını, qlobal iqtisadi və təhlükəsizlik sistemlərinə də uzunmüddətli təsir göstərə biləcəyini ortaya qoyur.
Ticarət axını xəritəsi
Mənbə: Beynəlxalq Enerji Agentliyi – IEA
Hörmüzə alternativ rutlar
Mənbə: Beynəlxalq Enerji Agentliyi – IEA
Avropa İttifaqının Mövqeyi: Strateji Məsafələnmə və Enerji Təhlükəsizliyi Prioriteti
Kiprin Akrotiri bölgəsində yerləşən Böyük Britaniyaya məxsus hərbi obyektlərə qarşı həyata keçirilən hücumdan sonra Avropa İttifaqı hadisəyə reaksiya verməyə məcbur olmuşdur. Hücum nəticəsində insan itkisi qeydə alınmasa və yalnız məhdud infrastruktur zədələri baş versə də, hadisə mühüm siyasi nəticələr doğurmuşdur. Bu səbəbdən üzv dövlətlər Avropa İttifaqı Müqaviləsinin 42.7-ci maddəsindən irəli gələn öhdəlikləri nəzərə almağa məcbur olmuşlar. Həmin maddəyə əsasən, hər hansı üzv dövlət silahlı hücuma məruz qaldıqda digər üzv dövlətlər ona yardım və dəstək göstərməlidirlər. Bununla belə, ABŞ və İran arasında davam edən qarşıdurma fonunda Avropa İttifaqı Hörmüz boğazı və İranla bağlı hərbi əməliyyatlardan strateji məsafə saxlamağı üstün tutmuşdur. ABŞ və İsraildən fərqli olaraq, Avropa dövlətləri daha ehtiyatlı geosiyasi xətt seçmişlər. Avropa İttifaqı üzvləri İranın Körfəz monarxiyalarına və həmin dövlətlərə hərbi dəstək göstərən Avropa ölkələrinə qarşı hücumlarını pisləsələr də, Avropa liderləri münaqişədə birbaşa iştirakdan yayınmaq niyyətlərini açıq şəkildə bəyan etmişlər. Əvəzində onlar dayanıqlı atəşkəs əldə olunduqdan sonra Hörmüz boğazında naviqasiya azadlığının bərpasına yönəlmiş beynəlxalq təşəbbüsə rəhbərlik etməyə hazır olduqlarını bildirmişlər.
Böyük Britaniyanın Baş naziri Kir Starmer və Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun açıqlamalarına əsasən, bu təşəbbüsə London və Paris birlikdə rəhbərlik edə bilər. Planlaşdırılan missiyanın yalnız müdafiə xarakteri daşıyacağı vurğulanmışdır. İtaliya da Fars körfəzinə hərbi-dəniz qüvvələri göndərməyə hazır olduğunu açıqlamışdır. Baş nazir Corcia Meloninin sözlərinə görə, bu addım İtaliyanın Qırmızı dəniz, Bab əl-Məndəb boğazı və Afrika Buynuzunda həyata keçirilən Avropa İttifaqının Aspides və Atalanta missiyalarında oynadığı rolun davamı kimi qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma göstərir ki, Avropa dövlətləri regionda hərbi əməliyyatlarda iştirakdan daha çox beynəlxalq ticarət marşrutlarının təhlükəsizliyinin qorunmasına və dəniz nəqliyyatının fasiləsiz fəaliyyətinə üstünlük verirlər.
Hörmüz boğazında baş verən münaqişə zamanı ABŞ administrasiyası Avropalı müttəfiqlərindən gözlədiyi siyasi və hərbi dəstəyi ala bilməmişdir. Bu vəziyyət 1991-ci il Körfəz müharibəsi və 2003-cü il İraq müdaxiləsi dövrləri ilə müqayisədə nəzərəçarpacaq fərq təşkil edir. Həmin dövrlərdə Vaşinqtonun rəhbərlik etdiyi koalisiyalara çoxsaylı dövlətlər qoşulmuşdu. Mövcud şəraitdə isə Tramp administrasiyası təkcə Avropa İttifaqı daxilində deyil, daha geniş ingilisdilli siyasi məkan çərçivəsində də müəyyən təcrid vəziyyəti ilə üzləşmişdir. Xüsusilə Böyük Britaniya və Kanada ilə münasibətlərdə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha ehtiyatlı mövqelər müşahidə olunmuşdur. Avropa paytaxtları son on dörd ay ərzində Ağ Evin siyasətindən qaynaqlanan gərginlikləri unutmuş deyillər. ABŞ tərəfindən tətbiq edilən ticarət tarifləri, Ukrayna müharibəsi ilə bağlı fikir ayrılıqları və Qrenlandiyanın statusu ətrafında yaranan mübahisələr transatlantik münasibətlərdə etimadın zəifləməsinə səbəb olmuşdur.
Avropa dövlətlərinin ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi hərbi koalisiyalara qoşulmaqda tərəddüd göstərməsinin digər mühüm səbəbi son onilliklərdə əldə edilmiş təcrübə ilə bağlıdır. Bir çox müttəfiq dövlətlər hesab edirlər ki, bəzi hallarda belə koalisiyalar daha çox ABŞ-ın strateji maraqlarına xidmət edir və Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik prioritetləri ilə tam üst-üstə düşmür. Bu baxımdan Əfqanıstan təcrübəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. NATO-nun iyirmi il davam edən əməliyyatlarının nəticədə Kabilin tərk edilməsi və Talibanın yenidən hakimiyyətə qayıtması ilə başa çatması Avropa ictimai rəyində dərin iz buraxmışdır. İnsan hüquqları, demokratiyanın təşviqi və xarici müdaxilələrin effektivliyi ilə bağlı suallar Avropa cəmiyyətlərində daha həssas şəkildə müzakirə olunmağa başlanmışdır. Buna görə də Avropa liderləri yeni hərbi kampaniyalara qoşularkən həm ictimai rəyin reaksiyasını, həm də uzunmüddətli strateji nəticələri daha diqqətlə nəzərə almağa çalışırlar.
Avropanın ehtiyatlı mövqeyini müəyyən edən ən mühüm amillərdən biri isə enerji təhlükəsizliyidir. 2022-ci ilin fevralında Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlamasından sonra enerji təchizatı Avropa ölkələri üçün strateji prioritetə çevrilmişdir. Hörmüz boğazında davam edən gərginlik Avropa İttifaqını yeni enerji böhranı ilə üz-üzə qoya bilər. Çünki boğaz vasitəsilə daşınan neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın tədarükündə yaranacaq fasilələr Avropa bazarlarında qiymətlərin artmasına, sənaye istehsalının bahalaşmasına və enerji təhlükəsizliyinin zəifləməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən Brüssel üçün əsas məqsəd yeni geosiyasi qarşıdurmanın tərəfinə çevrilməkdən daha çox enerji axınlarının davamlılığını təmin etməkdir. Avropa İttifaqı yaxşı anlayır ki, Ukrayna müharibəsinin yaratdığı enerji təzyiqləri fonunda Hörmüz boğazında uzunmüddətli böhran qitənin iqtisadi sabitliyi üçün ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə də Avropa dövlətləri hərbi eskalasiyadan uzaq duraraq diplomatik həll yollarına, regional sabitliyin qorunmasına və beynəlxalq dəniz təhlükəsizliyinin təmin edilməsinə üstünlük verməyə çalışırlar.
Körfəz Monarxiyaları və Dəyişən Regional Nizam
Mövcud geosiyasi kontekstdə əsas aktorlardan biri Körfəz monarxiyalarıdır. İranla qarşıdurma bu dövlətlər tərəfindən yalnız hərbi təhlükə kimi deyil, həm də onların geosiyasi güc modelini birbaşa sınağa çəkən sistemli böhran kimi qiymətləndirilir. Tarixən Körfəz Əməkdaşlıq Şurasına (GCC) üzv olan dövlətlərin daxili sabitliyi və beynəlxalq nüfuzu üç fundamental sütuna əsaslanmışdır: güclü strateji müttəfiqliklər vasitəsilə təmin edilən təhlükəsizlik, enerji rentasına əsaslanan iqtisadi model və etibarlı ticarət-investisiya mərkəzləri kimi formalaşdırılmış beynəlxalq reputasiya. Hörmüz boğazında yaranmış böhran isə bu üç sütunun hər birini struktur səviyyədə sarsıtmışdır.
Bu səbəbdən Körfəz ölkələri Tehranla münasibətlərdə riskdən yayınmağa əsaslanan yanaşma qəbul etmiş və ikili strategiya formalaşdırmışlar. Bir tərəfdən İranın yaratdığı təhlükənin qarşısını almağa çalışır, digər tərəfdən isə diplomatik əlaqələri açıq saxlayırlar. Bu “hedging” strategiyası birbaşa hərbi eskalasiya riskini minimuma endirməyə hesablanmış rasional siyasi seçim kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki Körfəz monarxiyaları İranı həm ciddi təhlükəsizlik təhdidi, həm də uzunmüddətli perspektivdə birgə yaşamağın qaçılmaz olduğu problemli qonşu kimi qəbul edirlər.
Cari böhran şəraitində Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin OPEC-dən çıxmaq qərarı Körfəz regionunda enerji balansının yenidən formalaşmasının mühüm göstəricisi hesab olunur. Bu addım Əbu-Dabinin kartel maraqlarından daha çox milli maraqlara əsaslanan iqtisadi və siyasi strategiyasını nümayiş etdirir. Təşkilatdan ayrılmaqla BƏƏ xam neft hasilatı kvotaları üzərində tam suveren nəzarəti bərpa etməyə və uzun illər ərzində Abu Dhabi National Oil Company (ADNOC) vasitəsilə həyata keçirdiyi investisiyaların nəticələrindən maksimum faydalanmağa çalışır. Məqsəd ölkənin qlobal enerji bazarındakı rəqabət qabiliyyətini artırmaq və enerji siyasətində daha çevik qərarlar qəbul etmək imkanını əldə etməkdir.
Əbu-Dabinin bu qərarı həm iqtisadi, həm də geosiyasi motivlərin kəsişməsindən qaynaqlanır. Son illərdə BƏƏ ilə Səudiyyə Ərəbistanı arasında strateji yaxınlıq Yəmən, Sudan və İranla münasibətlər kimi bir sıra regional məsələlərdə ciddi fikir ayrılıqları ilə əvəz olunmuşdur. Bundan əlavə, Riyadın OPEC daxilində qərar qəbuletmə mexanizmləri üzərində təsirinin artması ikitərəfli münasibətlərdə əlavə gərginlik yaratmışdır. Strateji muxtariyyətə üstünlük verən Əmirliklər üçün bu şəraitdə təşkilat daxilində qalmaq getdikcə daha az cəlbedici görünməyə başlamışdır.
Körfəz regionunda müşahidə olunan digər mühüm tendensiya ABŞ-ın strateji prioritetlərinin dəyişməsidir. Vaşinqtonun hərbi və siyasi resurslarını getdikcə daha çox İsrailin müdafiəsinə yönəltməsi Körfəz monarxiyalarında ənənəvi Amerika təhlükəsizlik çətirinin artıq nə şərtsiz, nə də bərabər şəkildə tətbiq olunduğu qənaətini gücləndirmişdir. Bu proses regionun geosiyasi arxitekturasında daha geniş struktur dəyişikliklərinin fonunda baş verir. ABŞ hələ də Körfəzdə ən mühüm xarici güc olaraq qalır, lakin artıq əvvəlki kimi hegemon aktor kimi çıxış etmir. Əvəzində region tədricən çoxqütblü sistemə doğru transformasiya olunur. Çin, Rusiya və Hindistanın iqtisadi, texnoloji və diplomatik təsir imkanlarının genişlənməsi, xüsusilə də Hörmüz boğazı ətrafında artan fəallıqları bu transformasiyanın əsas göstəricilərindəndir.
Nəticə etibarilə, Körfəz sahillərində davam edən münaqişə regionun siyasi tarixində dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Vaxtilə nisbətən sabit regional balansın mövcud olduğu məkan artıq genişmiqyaslı rəqabətin və geosiyasi qarşıdurmaların mərkəzinə çevrilmişdir. Bu proses uzun illər ərzində ABŞ tərəfindən qurulmuş regional təhlükəsizlik arxitekturasını ciddi şəkildə sınağa çəkir. Eyni zamanda yeni regional nizamın konturları formalaşmağa başlayır. Lakin bu yeni sistem daha parçalanmış, daha dəyişkən və daha qeyri-müəyyən xarakter daşıyır. Belə bir şəraitdə Körfəz dövlətləri ilə daha geniş Yaxın Şərq arasında dayanıqlı geosiyasi tarazlığın qurulması əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli mürəkkəb və çoxşaxəli vəzifəyə çevrilmişdir.
Qabriele La Spina, Beynəlxalq Diplomatik İnstitutun Təhlükəsizlik, Müdafiə və Strateji Ssenarilər üzrə Geosiyasi Analitiki.